Niet alleen betekent de geïsoleerde ligging dat verontreinigingen nauwelijks verdund worden en herstel uiterst traag verloopt, maar bevestigt de aangetroffen verontreiniging dat pesticiden door atmosferische depositie – via drift, verdamping en verwaaiing van bodemdeeltjes vanuit omliggende landbouwpercelen – tot diep in Natura 2000-gebieden doordringen. Het Zwanenwater grenst aan het grootste bollenareaal van Nederland, een teelt die bekendstaat om intensief gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Het onderzoek werd mede mogelijk gemaakt met bijdragen van Stichting Advocaat van de Aarde.

Belang van het Zwanenwater

Het Zwanenwater, eigendom van Natuurmonumenten, ligt in de duinen ten zuiden van Callantsoog (Noord-Holland) en bestaat uit twee duinmeren, de grootste natuurlijke duinmeren van West-Europa. Het gebied huisvest een derde van alle Nederlandse vlindersoorten, een kwart van alle zweefvliegen en meer dan driehonderd soorten paddenstoelen. Het is dan ook zowel onder de Vogel- als de Habitatrichtlijn aangewezen als Natura 2000-gebied.

Bevindingen uit het onderzoek

Het onderzoek van MOB, gebaseerd op waterkwaliteitsmetingen van overheden over de periode 2020–2024 toont aan dat het geïsoleerde Natura 2000-duinmeer ernstig verontreinigd is met bestrijdingsmiddelen, met meetbare schade aan het aquatisch ecosysteem. Uit de gebruikte gegevens blijkt dat in de periode 2020–2024 tientallen verschillende werkzame stoffen uit bestrijdingsmiddelen zijn gemeten boven de rapportagegrens. De verontreiniging betreft stoffen uit alle gangbare middel-categorieën:

• Insecticiden, herbiciden, fungiciden en biociden;
• PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen
• Niet meer toegestane middelen, sommige al verboden sinds de jaren zeventig;
• Zeer zorgwekkende stoffen (ZZS), die carcinogeen of giftig voor voortplanting van diersoorten zijn.

Effecten en gevolgen voor het Zwanenwater

Pesticiden vormen in een duinmeer-ecosysteem een bijzondere bedreiging. In het gesloten voedselweb werkt schade aan het onderste niveau – de aquatische ongewervelden – door in de gehele voedselketen. Berekeningen met de Bestrijdingsmiddelen Atlas en de STOWA Sleutelfactor Toxiciteit plaatsen de toxische druk in 2022 in de klasse ‘hoog’. De beoordeling voor macrofauna in het Zwanenwater verslechterde van ‘matig’ (2009, 2015) naar ‘ontoereikend’ (2021, 2024); een directe schending van het verslechteringsverbod in de KRW. Overigens is de werkelijke ecologische schade waarschijnlijk aanzienlijk groter dan de metingen suggereren. Stoffen die individueel onder de norm blijven, kunnen als mengsel een veelvoud aan toxische effecten veroorzaken. Daarnaast is in de huidige meetpakketten slechts een fractie van de meer dan 1.000 in Nederland toegelaten bestrijdingsmiddelen opgenomen.

Gefragmenteerde verantwoordelijkheid, onvoldoende handhaving

Het onderzoek wijst op een structureel bestuurlijk probleem. Het Ctgb beoordeelt toelatingen van middelen zonder rekening te houden met verspreiding naar nabijgelegen natuur of mengseltoxiciteit. Waterschappen meten en rapporteren, maar kunnen nauwelijks ingrijpen bij normoverschrijdingen. Provincies zijn verantwoordelijk voor Natura 2000, maar voeren vrijwel geen monitoring uit op bestrijdingsmiddelen. Hoewel er al een vergunningplicht geldt voor gebruik van bestrijdingsmiddelen nabij Natura 2000-gebieden, ontbreken concrete handhavingsmaatregelen vanuit de provincie.

MOB benadrukt dat het Zwanenwater geen uitzondering is, maar het topje van de ijsberg. Onderzoek van onder andere Meten=Weten en De Vlinderstichting toont aan dat pesticiden zich over tientallen kilometers verspreiden en diep in Natura 2000-gebieden doordringen.

Aanbevelingen MOB

MOB roept op tot direct handelen en doet daarom de volgende dringende aanbevelingen:

• Intensieve monitoring via luchtfilters en neerslagmetingen rondom het Zwanenwater
• Gericht ecologisch effectonderzoek naar macrofauna, insectenpopulaties en voedselketens
• Actieve handhaving door de provincie van de vergunningplicht voor bestrijdingsmiddelengebruik nabij Natura 2000-gebieden

Tekst: MOB, Advocaat van de Aarde