Een van Nederlands mooiste beekdallandschappen is ook een bron van drinkwater. De Drentsche Aa levert grondstof voor de drinkwatervoorziening van de stad Groningen, en is beschermd als Natura 2000-gebied. Toch loopt er al meer dan tien jaar een stroom bestrijdingsmiddelen doorheen, afkomstig van akkers en kwekerijen langs de beek. Op één jaar na werd de wettelijke norm bij het innamepunt van het drinkwaterbedrijf elk jaar overschreden. Een dalende trend is er niet. De provincie Drenthe probeert het sinds 2015 met vrijwillige programma’s, zonder meetbaar resultaat. MOB vindt dat de tijd van afwachten voorbij is en dient daarom handhavings- en maatwerkverzoeken in bij zes overheden. Het doel is eenvoudig: schoon drinkwater en een natuur die zich kan herstellen.

Wat is er aan de hand?

Het drinkwaterbedrijf meet bij het innamepunt hoeveel bestrijdingsmiddelen er in het water zitten. Voor een individueel middel geldt een norm van 0,1 microgram per liter. Dat is een piepkleine hoeveelheid, bewust zo laag gekozen omdat bestrijdingsmiddelen simpelweg niet in drinkwater thuishoren. Toch wordt die norm in de Drentsche Aa structureel overschreden. Het aantal overschrijdingen schommelt van jaar tot jaar, van geen enkele tot negentien in één jaar. In 2025 ging het om vijftien verschillende middelen. Ook de norm voor het totaal aan bestrijdingsmiddelen wordt overschreden.

En dat is nog niet alles. Ook concentraties onder de norm zijn niet zonder risico. De normen kijken namelijk naar elk middel afzonderlijk, terwijl in het water een cocktail van stoffen zit waarvan de gecombineerde werking niet is meegenomen.

Een drinkwaterbron én een natuurparel

De Drentsche Aa is niet zomaar een beek. Het gebied is aangewezen als Natura 2000-gebied vanwege zijn unieke habitats en soorten. Het beheerplan uit 2017 noemt de toestroom van bestrijdingsmiddelen zelf als een van de belangrijkste knelpunten voor het behalen van de natuurdoelen. Het wijst op de funeste uitwerking op de beekfauna, zoals vissen en kokerjuffers. Het water dat de natuur schaadt, is hetzelfde water dat uiteindelijk uit de kraan moet komen.

Dat is precies de reden dat MOB beide belangen in één verzoek bundelt. Wie het water schoon wil krijgen voor de natuur, werkt tegelijk aan schoner drinkwater. En andersom. Het ene doel is niet te halen zonder het andere.

Drie Europese richtlijnen geschonden

Bij de Drentsche Aa wordt niet voldaan aan drie Europese richtlijnen. Dat is allereerst de Kaderrichtlijn Water, die eist dat de kwaliteit van oppervlaktewater verbetert. Omdat de Drentsche Aa voor drinkwater wordt gebruikt, zou een verbetering er toe moeten leiden de zuiveringsinspanning van het drinkwaterbedrijf minder wordt. In de praktijk gebeurt het tegenovergestelde.

De Drinkwaterrichtlijn stelt harde normen voor bestrijdingsmiddelen in het water dat voor drinkwater wordt ingenomen. Die worden bij het innamepunt jaar na jaar niet gehaald. Het Europese Hof van Justitie heeft duidelijk gemaakt dat het hier om een resultaatsverplichting gaat. Het is dus niet genoeg om te zeggen dat je je best hebt gedaan.

De Habitatrichtlijn tenslotte, bepaalt dat activiteiten die een Natura 2000-gebied significant kunnen schaden, alleen mogen plaatsvinden na een zorgvuldige beoordeling. Zo heeft de Raad van State in 2025 in de Holtingerveld-uitspraak bepaald dat bestrijdingsmiddelen niet mogen worden gebruikt zolang niet is onderzocht of dat het beschermde gebied schaadt. Voor zover MOB bekend is dat nergens gebeurd: er is geen voortoets, geen passende beoordeling en geen natuurvergunning.

Vrijwillig werkt niet

Het probleem is niet nieuw. Al sinds 2015 loopt het Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa, met als doel de risico’s van bestrijdingsmiddelen voor de drinkwaterwinning te verkleinen. Een goed initiatief, maar de cijfers spreken voor zich: de normoverschrijdingen zijn gebleven. De algemene regels voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen en de vrijwillige maatregelen beschermen dit water aantoonbaar onvoldoende. MOB is helder: de fase waarin kon worden volstaan met monitoren, onderzoeken en vrijblijvende afspraken is voorbij.

Zes overheden, één probleem

Daarom stuurt MOB verzoeken naar de provincie Drenthe, de gemeenten Tynaarlo, Aa en Hunze en Assen, waterschap Hunze en Aas en de NVWA. Elk van hen heeft een eigen rol. Het waterschap is verantwoordelijk voor de waterkwaliteit. De gemeenten en de NVWA zien toe op het gebruik van bestrijdingsmiddelen. De provincie gaat over het Natura 2000-gebied. Alle zes kunnen extra regels stellen en handhaven.

MOB vraagt elk van hen om vanuit de eigen taak op te treden. De verzoeken richten zich op een aantal percelen met teelten die veel bestrijdingsmiddelen gebruiken, zoals aardappelen, bieten, tarwe, mais, uien en sierteelt. Het gaat dan speciaal om een aantal percelen binnen 250 meter van de Drentsche Aa èn binnen één kilometer rondom het Natura 2000-gebied.

Er is gekozen voor afstanden van  250 meter en 1 kilometer omdat het aansluit bij het beleid van de provincie. Maar het is ook een pragmatische keuze, want bestrijdingsmiddelen houden zich niet aan zulke grenzen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat ze zich over veel grotere afstanden kunnen verspreiden, ruim voorbij de tien kilometer. Het probleem is dus groter dan de lijst met percelen suggereert.

Wat MOB vraagt

Concreet vraagt MOB de overheden om vast te stellen dat de normen worden overschreden en dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen rond het gebied een vergunningplichtige activiteit is. Daarna moeten zij passende maatregelen nemen, door extra regels te stellen en te handhaven. Telers hebben dan twee keuzes: aantonen dat hun gebruik geen significante schade veroorzaakt, of stoppen met die middelen totdat dat is aangetoond. Daarnaast vraagt MOB de overheden om de gezamenlijke werking van de verschillende middelen mee te nemen in hun besluiten, en om samen op te trekken. Dat laatste is geen detail: de problemen van waterkwaliteit, drinkwater en natuur hangen zo nauw samen dat geen enkele overheid ze alleen kan oplossen.

Na tien jaar vrijblijvendheid

De Drentsche Aa laat zien wat er gebeurt als vrijwilligheid de enige weg blijft: er verandert niets. Jaar na jaar zitten er bestrijdingsmiddelen in water dat iemand moet drinken en waar beschermde natuur van afhankelijk is. Intussen is dit geen Drentse eigenaardigheid. Nederland loopt achter bij de doelen van de Kaderrichtlijn Water en bestrijdingsmiddelen zijn daarvan een belangrijke oorzaak.

MOB doet dit omdat schoon drinkwater en gezonde natuur geen luxe zijn, maar noodzakelijk om te kunnen leven, het zijn dus niet voor niks wettelijke plichten die al jaren niet worden nagekomen. Blijven de verzoeken zonder of met onvoldoende resultaat, dan ziet MOB zich genoodzaakt naar de rechter te stappen.

Deze activiteit deel komt voort uit het project waterkwaliteit Waddenzee, dat gefinancierd wordt door Stichting Advocaat van de Aarde.

Foto: Drentsche Aa, Bart Vastenhouw, via Saxifraga