In het rapport Focus op Industriële Lozingen van februari 2026 concludeert de Algemene Rekenkamer dat 97% van de Nederlandse oppervlaktewateren niet voldoet aan de Europese normen. Nieuw is dit niet: het is al jaren bekend dat de waterkwaliteit in ons land zorgwekkend is.

Topje van de ijsberg

Max Haan: ‘Het rapport van de Algemene Rekenkamer sluit naadloos aan op een lange rij rapporten en studies die allemaal globaal tot dezelfde conclusie komen: het gaat niet goed met de waterkwaliteit in Nederland. Het is natuurlijk goed dat dit nu opnieuw is vastgesteld. Maar het onderzoek betreft slechts een klein deel van de problematiek. Zo richt het zich hoofdzakelijk op 15 zogenoemde “zeer zorgwekkende stoffen”, die bijvoorbeeld kankerverwekkend zijn. De rest van de 3.000 zeer zorgwekkende stoffen komt niet in beeld, evenmin als talloze andere stoffen, zoals stikstof, fosfor en andere nutriënten, die leiden tot het afsterven van waterleven.’

Haan vervolgt: ‘Een andere beperking is dat dit onderzoek alleen Rijkswateren betreft. Neem het gebied ten noorden van Zwolle: behalve de Waddenzee zijn daar geen Rijkswateren, dus van dat gebied zie je geen meetresultaten. Maar daar zijn wel bedrijven die zorgwekkende stoffen lozen op niet-Rijkswateren en op het riool, zoals onder meer blijkt uit een recent onderzoek van de Friese omgevingsdienst. Die lozingen blijven buiten beeld. Een ander punt is dat veel meetpunten benedenstrooms liggen, waar de verdunning van de geloosde stoffen het grootst is. Bovendien is de vervuiling niet te herleiden tot een bron. Maar al is het rapport van de Algemene Rekenkamer beperkt, het is wel degelijk illustratief. Het laat het topje van de ijsberg zien, en alleen al dat topje is schrikbarend. Toch gebeurt er bitter weinig om het tij te keren.’

Stoffen krijgen de noemer ‘zeer zorgwekkend’ bij de volgende eigenschappen:

• Kankerverwekkend
• Schadelijk voor voortplanting van mens en dier
• Mutageen (kunnen genetische veranderingen teweeg brengen)
• Persistent bio accumulerend (opstapeling in levende organismen)
• Toxisch

Op de korte termijn redden we het zeker niet

Maar hoe moet dat dan verder? De waterkwaliteit is mede bepalend voor de gezondheid van mens, plant en dier. Daarbij kan de huidige situatie ook tot grote maatschappelijke en economische problemen leiden. De EU schrijft immers voor – op straffe van mogelijke sancties – dat Nederland de waterkwaliteit in 2027 op orde moet hebben. ‘Dat gaan we niet redden’, zegt Haan, ‘Rijkswaterstaat heeft daar om te beginnen de mensen niet voor. Om vergunningsaanvragen te beoordelen zijn mensen nodig met grondige juridische én technische kennis. Maar zij zitten vooral bij adviesbureaus, die de vergunningsaanvragen voor bedrijven schrijven en precies weten hoe zo’n aanvraag erdoor komt. Dan staat er bijvoorbeeld dat die bedrijven maatregelen treffen die “niet eens verplicht zijn”; zo venten ze uit dat ze het goed doen, en dat wordt geaccepteerd. De overheid verlaat zich op de rapporten van de adviesbureaus en loopt zo feitelijk aan de leiband van de industrie. En ja, hoe ga je dat veranderen?’

Goeie vraag: hoe ga je dat veranderen?

Het Waterteam, een samenwerking van MOB, PAN-NL en de Waddenvereniging, stelt zich ten doel de verantwoordelijken aan te zetten tot verandering. ‘Dat doen we vooral door ons te bemoeien met de vergunningverlening,’ vertelt Haan. ‘Zo sturen we Rijkswaterstaat verzoeken om vergunningen te actualiseren. Ook houden we bij welke bedrijven een vergunning aanvragen en maken we ons standpunt daarover kenbaar. Als een definitieve vergunning wordt verleend gaan we zo nodig naar de rechter, om te eisen dat de vergunning wordt aangescherpt.

We boeken ook succes buiten de rechter om. Een voorbeeld is DSL, dat bio-kerosine voor de luchtvaart wil produceren. Ze waren al jaren bezig met de voorbereidingen en vroegen tot slot een lozingsvergunning aan. Die werd inderdaad verleend, maar wij hebben beroep aangetekend. Dan wordt zo’n vergunning niet definitief en houden financiers de hand op de knip. Het bedrijf wilde dan ook graag met ons praten. Wij hebben toen kunnen onderhandelen, waarna ze de afvalwaterstromen in het productieproces anders hebben aangepakt. Ze zijn naar bijna 0 emissie gegaan.’

Ook immissietoets heeft gebreken

In zijn brief bij het rapport van de Algemene Rekenkamer erkende voormalig Minister Tieman dat er geen landelijk vergunningenoverzicht is. Maar hij schreef ook dat dit niet nodig is, omdat er een instrument is om verontreiniging te meten: de immissietoets, die via ingevoerde gegevens berekent of er ruimte is voor een lozing. ‘Op zich heeft hij een punt’ aldus Haan, ‘maar ook de immissietoets heeft gebreken. Het is een bijzonder ingewikkeld rekenmodel, en belangrijker: de uitkomst is bijna altijd positief. En zo niet, dan wordt er vaak toch vergund, met de opmerking dat men over een paar jaar moet kijken of verbetering mogelijk is. Bij het Waterteam werkt een specialist aan de analyse van de immissietoets, om de tekortkomingen scherp te krijgen en aan te tonen dat de toets moet worden herzien. De immissietoets is de ruggengraat van de vergunningverlening, dus we morrelen aan een zeer belangrijk instrument, een heel ingewikkeld instrument ook. Daarom gaan we niet over een nacht ijs. Maar we denken dat we zullen uitkomen op de conclusie dat die toets niet doet wat ie moet doen. Dat kan een vertrekpunt zijn van een structurele verandering.’

Tekst: Advocaat van de Aarde, Sandra Krens