De Waddenzee is een uniek gebied met zeehonden, vogels, vissen, slikplaten, zandbanken en kwetsbare ecosystemen en daarmee ook een van de belangrijkste natuurgebieden van Nederland. Op basis van Europees recht geniet de Waddenzee strenge bescherming: het gebied is aangewezen als Natura 2000-gebied. Dat betekent dat activiteiten die schadelijke gevolgen kunnen hebben voor de natuur niet zomaar mogen plaatsvinden. Eerst moet op basis van wetenschappelijk onderzoek zeker zijn dat er geen negatieve effecten kunnen optreden op de natuurlijke kenmerken van het gebied. Als die zekerheid ontbreekt, geldt een natuurvergunningplicht en moet een passende beoordeling worden gemaakt. Maar in de praktijk blijkt die bescherming een stuk minder stevig.

Sterke bescherming, op papier

In de beheerplannen voor de Waddenzee staat namelijk een algemene vrijstelling voor bestaande afvalwaterlozingen. Met andere woorden: bedrijven en instellingen die al vóór 2011 afvalwater loosden in de Waddenzee, hoeven volgens de overheid geen afzonderlijke, actuele natuurtoets per lozing te laten uitvoeren. Zolang zij voldoen aan de regels uit hun lozingsvergunning, zouden zij volgens de overheid ook voldoende rekening houden met de natuur. Dat klinkt overzichtelijk. Maar dat is precies het probleem.

Een lozingsvergunning is geen natuurtoets

Een lozingsvergunning is geen natuurvergunning. Een toets aan waterkwaliteitsnormen is niet hetzelfde als een natuurtoets, de beoordeling van de gevolgen voor beschermde soorten en habitats. De vraag of een lozing voldoet aan water- en lozingsregels is een andere vraag dan of die lozing de Waddenzee als Natura 2000-gebied kan aantasten.

Gevaarlijke stoffen, geen beoordeling

Op verschillende plekken langs de Waddenkust wordt afvalwater geloosd. Het gaat onder meer om afvalwater van chemische industrie en fabrieken in de voedingsmiddelenindustrie, zoals de kaasfabriek van Friesland Campina in Bedum. Wat door deze bedrijven wordt geloosd, verschilt per productieproces en per lozing. Het kan gaan om een breed spectrum aan stoffen. Naast stikstof, fosfor en schoonmaakmiddelen kunnen industriële afvalwaterstromen metalen en metaalverbindingen bevatten, waaronder bepaalde verbindingen van nikkel en chroom en kwikverbindingen. Een deel daarvan behoort tot de categorie Zeer Zorgwekkende Stoffen: stoffen die door hun giftigheid, kankerverwekkende eigenschappen, slechte afbreekbaarheid of ophoping in organismen bijzonder gevaarlijk kunnen zijn voor mens en milieu. En wat zegt de overheid? Kort gezegd: dit valt onder de vrijstelling in het beheerplan.

Daarmee wordt de bescherming van de Waddenzee gereduceerd tot een illusie. De natuurvergunningplicht, bedoeld als harde waarborg voor kwetsbare natuur, wordt via een algemene passage in een beheerplan opzijgeschoven. Zonder dat per lozing op enige wijze is onderzocht wat de gevolgen zijn voor de natuur. Zonder dat duidelijk is of alle lozingen nog hetzelfde zijn als in 2011. En zonder dat duidelijk is of nieuwe of gewijzigde lozingen dan alsnog natuurrechtelijk zijn beoordeeld. Dat deze onderbouwing ontbreekt, blijkt ook uit een door MOB en de Waddenvereniging ingediend Woo-verzoek. Het ministerie van LVVN kon naar aanleiding daarvan geen enkel stuk overleggen waaruit enige beoordeling van de afzonderlijke afvalwaterlozingen in de Waddenzee op de natuur blijkt. Het enige waarop het ministerie zich kon beroepen, was de algemene vrijstelling in de beheerplannen zelf. Dat is onaanvaardbaar.

Handhavingsverzoek afgewezen

Daarom hebben MOB en de Waddenvereniging een handhavingsverzoek ingediend bij LVVN. Het resultaat? Volgens LVVN zouden MOB en de Waddenvereniging zelf per afzonderlijke lozing moeten aantonen dat sprake is van een overtreding voordat de overheid in actie hoeft te komen.

Maar het is niet de taak van natuurorganisaties om voor tientallen industriële lozingen te reconstrueren welke stoffen in welke hoeveelheden worden geloosd, welke wijzigingen sinds 2011 hebben plaatsgevonden en welke gevolgen daarvan kunnen optreden voor beschermde habitats en soorten. Een omwonende hoeft, wanneer er concrete aanwijzingen zijn dat een bedrijf de milieuregels overtreedt, ook niet eerst zelf geluidsmetingen of bodemonderzoek te laten uitvoeren voordat de overheid onderzoek doet. Waarom zouden natuurorganisaties dan wel eerst kostbaar chemisch en ecologisch onderzoek moeten verrichten voordat de overheid onderzoekt of de lozingen schadelijk zijn voor een beschermd natuurgebied zoals de Waddenzee en of zijzelf daarvoor de vereiste toestemming heeft verleend? Het is de overheid die vergunningen verleent, toezicht houdt en waar nodig, handhavend optreedt.

De overheid moet nu ingrijpen

Als daar nu mee wordt begonnen zijn we eigenlijk al veel te laat. Door het jarenlange nalaten van de overheid vinden deze afvalwaterlozingen al jarenlang plaats, zonder dat de gevolgen voor de beschermde natuur deugdelijk zijn onderzocht. Niet kan worden uitgesloten dat daardoor inmiddels schade aan de Waddenzee is ontstaan. Juist daarom is het minste wat van de overheid mag worden verwacht dat zij de gevolgen alsnog serieus onderzoekt, de activiteiten deugdelijk toetst en waar nodig onmiddellijk handhavend optreedt. De Waddenzee is geen afvoerput voor industrieel afvalwater. Bescherming op papier is niet genoeg. De overheid moet die bescherming ook daadwerkelijk afdwingen. MOB en de Waddenvereniging hebben daarom bezwaar gemaakt tegen de afwijzing van het handhavingsverzoek.

Tekst: Merijn Walker